ERKIN VOHIDOV SHE’RIYATIDA TO‘RT UNSUR ( SUV, OLOV, TUPROQ, HAVO) OBRAZLARI IFODASI

Original paper

THE EXPRESSION OF THE IMAGES OF THE FOUR ELEMENTS (WATER, FIRE,

EARTH, AIR) IN THE POETRY OF ERKIN VOHIDOV

Nizomova Shokhista Shodiyevna, Associate Professor, Department of Uzbek Language and Literature, Bukhara State Pedagogical Institute, Ph.D.

Annotation

Introduction: this article discusses the expression of the images of the four elements (water, fire, earth, air) in the poetry of Erkin Vohidov and their interpretation in Uzbek poetry. The article analyzes these images in the poet's poems. It also presents thoughts on the interpretations of these images.

Purpose: to analyze the artistic expression of water, fire, earth, and air in Vohidov’s poetry, and to explore their symbolic and mythological interpretations within the broader context of Uzbek literary tradition.

Materials and Methods: the study applies literary analysis, mythological comparison, and interpretative synthesis. selected poems of Erkin Vohidov are examined to identify the functions of elemental imagery in shaping poetic meaning.

Results and Discussion: findings show that water often symbolizes purity, renewal, and continuity of life; fire represents passion, struggle, and transformation; earth embodies stability, homeland, and cultural roots; air conveys freedom, spirituality, and transcendence. Vohidov’s use of these images demonstrates the integration of mythological archetypes with national poetic traditions.

Conclusion: the imagery of the four elements in Erkin Vohidov’s poetry enriches Uzbek literature by linking universal mythological symbols with local cultural values. their interpretation reveals the depth of poetic thought and the enduring relevance of elemental archetypes in modern literary expression.

Keywords: poetry, ritual, image, depiction, interpretation, mythology, water, fire, air, earth

OBRAZLARI IFODASI

Nizomovа Shoxistа Shodiyevnа Buxoro davlat pedagogika instituti O’zbek tili va adabiyot kafedrasi dotsenti, f.f.f.d(PhD)

Annotatsiya

Kirish: ushbu maqolada Erkin Vohidov she‘riyatida to‘rt unsur ( suv, olov, tuproq, havo) obrazlari ifodasi, uning oʼzbek sheʼriyatidagi talqini xususida fikr yuritilgan. Maqolada shoirning she’rlaridagi ushbu obrazlar tahlilga tortilgan. Shuningdek, ushbu obrazlarning talqinlariga oid fikrlar keltirilgan

Maqsad: Vohidov she’riyatida suv, olov, yer va havo obrazlarining badiiy ifodasini tahlil qilish hamda ularning mifologik va ramziy talqinlarini o‘zbek adabiy an’anasi kontekstida ko‘rsatish.

Materiallar va metodlar: adabiy tahlil, mifologik qiyoslash va interpretativ sintez metodlari qo‘llanildi. Erkin Vohidovning ayrim she’rlari tanlab olinib, undagi unsuriy obrazlarning poetik ma’noni shakllantirishdagi vazifasi o‘rganildi.

Natijalar va muhokama: suv poklik, yangilanish va hayot davomiyligini; olov ehtiros, kurash va o‘zgarishni; yer barqarorlik, vatan va madaniy ildizlarni; havo esa ozodlik, ruhiyat va yuksalishni ifodalaydi. Vohidovning badiiy talqinida bu obrazlar mifologik arxetiplar bilan milliy poetik an’analar uyg‘unlashganini ko‘rsatadi.

Xulosa: Erkin Vohidov she’riyatidagi to‘rt unsur obrazlari o‘zbek adabiyotini boyitib, umuminsoniy mifologik ramzlarni milliy qadriyatlar bilan bog‘laydi. ularning talqini poetik tafakkurning chuqurligini va zamonaviy adabiy jarayonda arxetiplarning dolzarbligini ochib beradi.

Kalit so'zlar: sheʼriyat, marosim, obraz, tasvir, talqin, mifologiya, suv, olov, havo, tuproq

ВЫРАЖЕНИЕ ОБРАЗОВ ЧЕТЫРЕХ СТИХИЙ (ВОДЫ, ОГНЯ, ЗЕМЛИ, ВОЗДУХА) В

ПОЭЗИИ ЭРКИНА ВОХИДОВА

Низомова Шохиста Шодиевна, Бухарский государственный педагогический институт, доцент кафедры узбекского языка и литературы, кандидат наук

Аннотация

Введение: в данной статье рассматривается выражение образов четырех стихий (воды, огня, земли, воздуха) в поэзии Эркина Вохидова и их интерпретация в узбекской поэзии. В статье анализируются эти образы в стихах поэта, а также представлены размышления об их интерпретации.

Цель: проанализировать художественное выражение воды, огня, земли и воздуха в поэзии Вахидова и показать их символические и мифологические интерпретации в контексте узбекской литературной традиции.

Материалы и методы: использованы методы литературного анализа, мифологического сравнения и интерпретативного синтеза. рассмотрены отдельные стихотворения Эркина Вахидова для выявления функций образов стихий в формировании поэтического смысла.

Результаты и обсуждение: исследование показало, что вода символизирует чистоту, обновление и продолжение жизни; огонь — страсть, борьбу и трансформацию; земля — устойчивость, родину и культурные корни; воздух — свободу, духовность и возвышение. использование этих образов демонстрирует синтез мифологических архетипов и национальных поэтических традиций.

Заключение: образы четырёх стихий в поэзии Эркина Вахидова обогащают узбекскую литературу, связывая универсальные мифологические символы с национальными ценностями. их интерпретация раскрывает глубину поэтической мысли и актуальность архетипов в современной литературе.

Ключевые слова: поэзия, ритуал, образ, изображение, интерпретация, мифология, вода, огонь, воздух, земля

Mustaqillik uchun kurash mavzusi, istiqlol g‘oyasini XX asrning 60-yillarida o‘zbek she’riyatiga Erkin Vohidov olib kirdi. Shu bois o‘sha paytda Erkin Vohidov tomonidan yaratilgan “O‘zbegim” qasidasi odamlar ongi-shuuriga chaqmoqdek urildi. Ayrimlarni kuydirdi, ba’zilarni karaxt qilib qo‘ydi. Lekin bu chaqmoq juda ko‘pchilikning qalbidagi zulmatni yoritib yubordi. Buning boisi “O‘zbegim” qasidasi o‘z davrida millatning ma’naviy ehtiyoji tarzida dunyoga kelgan va xalqning ayni paytdagi biroz bo‘lsa-da, yangilanayotgan xohish-istagini ifodalagan edi. Qasida 60-yillar boshlarida esa boshlagan erkinlik shabadasidek millatning biqiq ko‘nglida burqsib turgan milliy or-nomus, milliy iftixor tuyg‘usi darchasini ochib yubordi. Natijada, bu she’r odamlarda o‘ziga ishonch, qat’iyat, milliy g‘urur paydo qildi. 80-90-yillarda shoirning avvalgi she’rlariga xos lirik ohang chekinib, ovozi biroz dag‘allashganligini, fikri jiddiylashganligini, xulosalari keskinlik kasb etganligini sezish mumkin. Aslida, buni o‘z davri uchun ijobiy fazilat sifatida baholash o‘rinlidir. Negaki, mazkur xususiyatlar jamiyatda yuz berayotgan alg‘ov-dalg‘ov hodisalar, Sho‘ro hukumatining xalqni mensimaslik, uning erkini, or-nomusini toptashga qaratilgan amaldagi harakatlariga qarshi norozilikning aks-sadosi tarzida dunyoga kelgan edi. Ohangdagi bunday sifat o‘zgarishlari, ayniqsa, Erkin Vohidovning “Tirik sayyoralar” kitobidan o‘rin olgan kuchli ijtimoiy xarakterdagi she’rlari, “Kanada turkumi”, “Donishqishloq latifalari”da aniq ko‘zga tashlandi. Garchi shoirning “Arslon o‘rgatuvchi”, “Ko‘cha chetidagi ayol”, “Sharqiy qirg‘oq”, “Kelajakka maktub” singari she’rlarida erk muammosi kuchli ijtimoiy ruh bilan sug‘orilgan bo‘lsa-da, ramziy timsollar orqali ifodalangan g‘oya biroz miskin kayfiyatda ifodalangan edi.

Erkin Vohidov ellik yoshdan soʼng, to bugungacha bitilgan asarlarini «Umr daryosi» nomi bilan chop ettirgani maʼlum.

Sheʼriyatimizda daryo obrazining koʼchma maʼnoda kelishini koʼp kuzatish mumkin. Binobarin, u sifatlovchi aniqlovchisini tez-tez oʼzgartirib turishi kuzatiladi:

Gʼuj-gʼuj yulduz, oy xoliy,

boqasanmi?

Ishq daryosi oqar xayoliy,

oqasanmi?

Daryo inson feʼlining kengligini oʼzida majoziy ifoda etib keladi:

«Ishlayvering, biz oʼzimiz gapirishamiz,

Sal daryolik qiling faqat», deyishdi, qaytdim.

Ushbu misralarda «daryolik qiling» tushunchasi orqali «feʼlingizni keng qiling» tushunchasi anglatilmoqda.

Erkin Vohidov «Buloq» sheʼrida buloq suvni shunday taʼriflaydi:

Buloq ona-Er siynasidan

Sheʼr singari qaynab oqadi.

Suvning kumush oynasidan

Mehrim boʼlib quyosh boqadi.

Toʼyib ichdim, suv bilan goʼyo

Dilga singdi yurt muhabbati.

Tashnaligim qondi-yu, ammo

Yana ortdi qalb harorati.

Chashma buloq singari yer ostidan otilib chiqadi. Shuning uchun u ham shifobaxsh sanaladi.

Chashma qoshida tiniq suv

Qadrini bilmas kishi,

Sayr etib gulshanda gulni

Koʼziga ilmas kishi.

Аriqcha – ariqdan ajralib chiqqan kichkinagina suv yoʼlidir. Sheʼriyatimizda ariqchaning ham obrazlantirilgani kuzatiladi.

Ishni sozlab, ariqchada

Yuvar ekan qoʼlini

Soʼrab borar manzilimiz,

Аytdi yaqin yoʼlini.

Аriqcha sheʼrda farzand gʼoyasi bilan ham bogʼlanishi mumkin. Yana sheʼrlarda oʼqariq obrazi uchraydi:

Seni yaxshi koʼraman

Tilga kirdi shu bahor bu oʼqariq,

Gulga kirdi ana, gʼoʼza koʼkarib...

Gʼoʼzalarni sugʼorish uchun tayyorlangan ensiz, uzun-uzun ariqchalar dehqonlar tilida «oʼqariq» deb yuritiladi. Erkin Vohidov she’rlarida suv obrazining eng asosiy semantik yuklamalari bu — hayot, muqaddaslik, ona tabiat va o‘tmishga bog‘liqlikdir. Shoirning mashhur “O‘zbekiston — Vatanim manim” she’rida suv ona yurtning hayot tomiri sifatida talqin etiladi: Ko‘hna Buxoro — suvlar yurtidir, Senga bahorlar o‘z suvini totar. Bu misralarda suv qadimiylik, tarixiylik va barakani bildiradi. Suv shuningdek, poklanish va yangilanishning timsolidir. Uning she’rlarida daryo, yomg‘ir, ko‘l obrazlari inson qalbining sokin yoki to‘lqinli holatini aks ettiradi. Erkin Vohidov she’riyatida olov obrazining asosiy funksiyasi — fidoyilik, g‘urur, yurt muhabbati, va ayrim holatlarda ruhiy iztirobdir. U an’anaviy ramz bo‘lgan olovni yangicha ruhda — milliy iftixor va ilhom manbai sifatida talqin qiladi. Sen uchun yongan yurakda hali, O‘t so‘nmagan, charog‘on hali. Olov – ishq, fidoyilik va iztirob ramzi Ushbu misralarda olov — ko‘ngildagi sevgining kuchi, yurtga bo‘lgan cheksiz fidoyilikning belgisi sifatida ishlatilgan. Shoir olovni nafaqat muhabbat, balki ruhiy kurash timsoli sifatida ham ko‘rsatadi. Tuproq — Erkin Vohidov she’riyatida eng muhim ramziy obrazlardan biri. Bu obraz orqali shoir ona yurt, millat, hayotning siklik mohiyati, hamda foniylik g‘oyalarini ifoda etadi. Mashhur “Ona yurt haqida” she’rida quyidagi misralar buni tasdiqlaydi: Ona xalqiga, Vataniga chinakam mehr qo‘ymagan ijodkor har qancha iste’dodga ega bo‘lmasin bunday mavqega erisha olmaydi. Mehr-muhabbati kuchli, sadoqati beqiyos bo‘lganligi tufayli Erkin Vohidov xalqimizning chindan ham nihoyatda suyukli shoiri bo‘lib qoldi. Erkin Vohidov bundan ko‘p yillar muqaddam: Shoirlik – bu shirin jondan kechmakdir, Limmo-lim fidolik jomin ichmakdir. Shoirlik – jigarni ming pora etmak, Bag‘ir qoni bilan satrlar bitmak. O‘zni tomchi-tomchi, zarra va zarra Elga qurbon qilib, eng so‘nggi karra – Armon bilan demak: “Ey, ona yurtim, Kechir, xizmatingni qilolmay o‘tdim... – deb yozgan edi. Shoir ushbu misralari orqali “tuproq” Vatan bilan shaxsiyatning uyg‘unligini anglatadi. Shoir uchun tuproq shunchaki tabiat elementi emas, balki u — tarix, ajdodlar ruhi, milliy o‘zlikning asosidir. Tuproq shuningdek, hayot va o‘lim oralig‘idagi yakuniy maskan sifatida ham she’rlarida o‘rin oladi. Havo obrazining Erkin Vohidov poetikasidagi funksiyasi — nafas, ilhom, erkinlik, sabo (ya'ni sokin shamol) kabi ramziy tushunchalar bilan bog‘liq. Shoir nafaqat jismoniy erkinlikni, balki ma’naviy-ruhiy nafas olishni ham havo orqali ifodalaydi. Yuragimda esadi bir sabo, Men tug‘ilgan vodiyning nafasi. Havo – ilhom, erkinlik va yashash ehtiyoji

Bu misrada sabo — bolalik, ona yurt, tinchlik va ilhom ramzi. Shoir havoni oddiy atmosferik hodisa sifatida emas, balki yashashning, ilhomlanishning ma’naviy zaruriyati sifatida ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, Erkin Vohidov she’riyatida to‘rt unsur — suv, olov, tuproq, havo — faqat tabiat obrazlari emas, balki inson qalbining holati, milliy g‘urur, hayotiy tajriba, va ruhiy kechinmalarni ifodalovchi chuqur ramziy vositalardir. U bu unsurlarni yangicha ruhda, zamonaviy badiiy tafakkur bilan uyg‘unlashtirgan. Ayniqsa, bu obrazlar orqali shoir o‘zbek she’riyatida yurtparvarlik, insoniylik va yashash falsafasini teran ifodalagan. Shoir o‘zbek she’riyatiga yangicha fikr, yangi shakllar, yangi obraz, yangicha ohang, yangicha usul va vositalar olib kirdi va uning tamoman yangilanishiga munosib hissa qo‘shdi. Shoir she’rlari ko‘ngillarga orom, ruhimizga ko‘tarinkilik, vujudimizga madad bag‘ishlaydi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Vohidov E.. Ishq savdosi. Saylanma. 1-jild. – T.: Sharq, 2000.

2. Madayev.O.Insoniyatni uygotgan shoir.Ma’rifat.2016.N97

3. Vohidov E.. Yoshlik devoni. – T.: Adabiyot va san‘at, 1969.

4. E. Vohidovning so’z qo’llash mahorati. Respublika onlayn ilmiy-amaliy anjumani

materiallari. – Guliston, 2020.

5. Erkin Vohidov saboqlari. – T.: Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi. 2016.

129-b.

6. E.Vohidov. Mening yulduzim.Toshkent-2018

7. E. Vohidovning so’z qo’llash mahorati. Respublika onlayn ilmiy-amaliy anjumani

materiallari. – Guliston, 2020.