DZYUDOCHILARDA KUCH SIFATINI CHAQQONLIK BILAN INTEGRATSIYALASH SAMARADORLIGINI BAHOLASH

SAMARADORLIGINI BAHOLASH.

Jalilov Jamshed Jafar o‘g‘li, Termiz davlat universiteti Sport faoliyati fakulteti “Sport boshqaruvi” kafedrasi katta o‘qituvchisi, b.f.f.d. (PhD). Annadurdiyeva Umida Qurbonazar qizi, Termiz davlat universiteti Sport faoliyati fakulteti, Sport faoliyati (dzyudo) ta’lim yo‘nalishi 2-bosqich talabasi. Boynazarov Xasan Nasriddinovich, Termiz davlat universiteti Sport faoliyati fakulteti, Sport faoliyati (dzyudo) ta’lim yo‘nalishi 3-bosqich talabasi.

Annotatsiya

KIRISH

zamonaviy dzyudo bellashuvlarida raqib qarshiligi, ushlash uchun kurash va vaqt tanqisligi sportchidan kuch, chaqqonlik, muvozanat va reaksiya tezligini yagona funksional tizimda namoyon etishni talab qiladi. Shu bois dzyudochilar tayyorgarligida alohida jismoniy sifatlarni emas, ularning texnik-taktik harakatga xizmat qiluvchi integratsiyasini baholash muhim ilmiy-amaliy masala hisoblanadi.

MAQSAD

tadqiqotning maqsadi dzyudochilar tayyorgarligida kuch sifatini chaqqonlik bilan integratsiyalashga yo‘naltirilgan mashqlar majmuasining samaradorligini aniqlash va uni baholash mezonlarini ilmiy-pedagogik jihatdan asoslashdan iborat.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqot Termiz davlat universiteti bazasida 20 nafar dzyudochi talaba ishtirokida o‘tkazildi. Ishtirokchilar nazorat guruhi va tajriba guruhiga ajratildi. Pedagogik eksperiment, maxsus jismoniy testlar, dinamik muvozanatni baholash, texnik usullarni cheklangan vaqt ichida bajarish va matematik-statistik tahlil metodlari qo‘llanildi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

tajriba guruhida 30 soniya ichida “Seoinage” usulini bajarish ko‘rsatkichi 11 martadan 16 martagacha oshdi, tibbiy to‘p bilan zigzag manyovr qilish vaqti 14,7 soniyadan 12,9 soniyagacha qisqardi, dinamik barqarorlik koeffitsiyenti esa 3,3 balldan 4,7 ballgacha yaxshilandi. Natijalar kuch va chaqqonlikning asab-mushak darajasidagi sinxronlashuvi texnik usullar fazaviy uzluksizligini oshirishini ko‘rsatdi.

XULOSA

dzyudochilar mashg‘ulotida koordinatsion-kuch mashqlaridan tizimli foydalanish texnik-taktik harakatlar samaradorligini oshiradi. Baholash jarayonida oddiy kuch yoki chaqqonlik testlari bilan cheklanmasdan, raqib qarshiligi, muvozanat buzilishi, vaqt cheklovi va texnik aniqlikni bir vaqtda modellashtiruvchi maxsus sport testlaridan foydalanish lozim.

Kalit so‘zlar: dzyudo, kuch sifati, chaqqonlik, koordinatsion tayyorgarlik, texniktaktik samaradorlik, pedagogik eksperiment, dinamik barqarorlik, funksional diagnostika.

ОЦЕНКА ЭФФЕКТИВНОСТИ ИНТЕГРАЦИИ СИЛОВЫХ КАЧЕСТВ С

ЛОВКОСТЬЮ У ДЗЮДОИСТОВ.

Жалилов Джамшед Джафар угли, старший преподаватель кафедры «Спортивное управление» факультета спортивной деятельности Термезского государственного университета, PhD. Аннадурдиева Умида Курбоназар кизи, студентка 2 курса направления «Спортивная деятельность (дзюдо)» Термезского государственного университета. Бойназаров Хасан Насриддинович, студент 3 курса направления «Спортивная деятельность (дзюдо)» Термезского государственного университета.

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в современных поединках по дзюдо сопротивление соперника, борьба за захват и дефицит времени требуют от спортсмена проявления силы, ловкости, равновесия и быстроты реакции в единой функциональной системе.

ЦЕЛЬ

цель исследования заключается в определении эффективности комплекса упражнений, направленных на интеграцию силовых качеств с ловкостью, а также в обосновании критериев их педагогической оценки.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

исследование проведено на базе Термезского государственного университета с участием 20 студентов-дзюдоистов. Использованы педагогический эксперимент, специальные тесты, оценка динамического равновесия, выполнение технических действий за ограниченное время и математико-статистический анализ.

РЕЗУЛЬТАТЫ И ОБСУЖДЕНИЕ

в экспериментальной группе количество выполнений приема “Seoinage” за 30 секунд увеличилось с 11 до 16 раз, время маневрирования с медицинским мячом сократилось с 14,7 до 12,9 секунды, а коэффициент динамической устойчивости вырос с 3,3 до 4,7 балла.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

систематическое применение координационно-силовых упражнений повышает эффективность технико-тактических действий дзюдоистов. Для оценки интеграции силы и ловкости целесообразно использовать специальные спортивные тесты, моделирующие сопротивление, нарушение равновесия и дефицит времени.

Ключевые слова: дзюдо, силовые качества, ловкость, координационная подготовка, технико-тактическая эффективность, педагогический эксперимент, динамическая устойчивость, функциональная диагностика.

ASSESSING THE EFFECTIVENESS OF INTEGRATING STRENGTH QUALITIES

WITH AGILITY IN JUDOKA.

Jalilov Jamshed Jafar ugli, senior lecturer, Department of Sport Management, Faculty of Sport Activity, Termez State University, PhD. Annadurdiyeva Umida Qurbonazar qizi, 2nd-year student, Sport Activity (Judo), Termez State University. Boynazarov Xasan Nasriddinovich, 3rd-year student, Sport Activity (Judo), Termez State University.

Annotation

INTRODUCTION

modern judo requires athletes to manifest strength, agility, balance and reaction speed as an integrated functional system under conditions of opponent resistance, grip fighting and time pressure.

AIM

the purpose of the study is to determine the effectiveness of a training complex aimed at integrating strength qualities with agility and to justify pedagogical criteria for assessing this integration.

MATERIALS AND METHODS

the study was conducted at Termez State University with 20 student judoka. The research used a pedagogical experiment, special sport-specific tests, dynamic balance assessment, time-limited technical performance tasks and mathematical-statistical analysis.

RESULTS AND DISCUSSION

in the experimental group, the number of accurate “Seoinage” executions in 30 seconds increased from 11 to 16, the medical-ball zigzag manoeuvre time decreased from 14.7 to 12.9 seconds, and the dynamic stability coefficient improved from 3.3 to 4.7 points.

CONCLUSION

systematic use of coordination-strength exercises improves the technical and tactical effectiveness of judoka. Assessment should rely on sport-specific tests that simultaneously model resistance, balance disturbance, time limitation and technical accuracy.

Keywords: judo, strength qualities, agility, coordination training, technical-tactical effectiveness, pedagogical experiment, dynamic stability, functional diagnostics.

Dzyudo murakkab koordinatsion, tezkor-kuch va vaziyatli-taktik tarkibga ega sport turi bo‘lib, unda texnik harakat natijasi ko‘p hollarda sportchining muayyan usulni qanchalik kuch bilan bajarganiga emas, balki ushbu kuchni qaysi vaqtda, qanday yo‘nalishda va qanday koordinatsion holatda qo‘llaganiga bog‘liq bo‘ladi. Tatami sharoitida raqibning qarshiligi doimiy o‘zgarib turadi: ushlash pozitsiyasi, og‘irlik markazi, tayanch nuqtasi va hujum yo‘nalishi qisqa vaqt ichida almashinadi. Bunday vaziyatda sportchining alohida rivojlangan kuchi yoki chaqqonligi yetarli bo‘lmaydi; ular yagona harakat tizimida sinxronlashgan holda namoyon bo‘lishi kerak.

Dzyudoning klassik texnik tuzilmasida har qanday natijali tashlash uch asosiy bosqich - kuzushi, tsukuri va kake orqali amalga oshadi. Kuzushi bosqichida raqib muvozanatdan chiqariladi, tsukuri bosqichida sportchi usulga optimal kiradi, kake bosqichida esa yakuniy tashlash bajariladi. Agar kuch ishlatish bilan usulga kirish o‘rtasida fazaviy uzilish yuzaga kelsa, sportchi harakat ritmini yo‘qotadi va raqib himoyaviy pozitsiyaga qaytishga ulguradi. Shu sababli kuch va chaqqonlik integratsiyasini baholash masalasi zamonaviy dzyudo tayyorgarligida alohida ahamiyatga ega.

Tadqiqot muammosining nazariy mohiyati shundan iboratki, sport pedagogikasida jismoniy sifatlarni ko‘pincha alohida modullar sifatida rivojlantirishga urg‘u beriladi. Kuch mashqlari mushak quvvatini oshirishga, chaqqonlik mashqlari esa tezkor yo‘nalish almashtirish va koordinatsiyaga qaratiladi. Ammo dzyudo bellashuvida bu sifatlar ajralgan holda emas, balki raqib bilan bevosita kontakt, vestibulyar yuklama, tayanchning o‘zgarishi va taktik qaror bilan bir vaqtda ishlaydi. Demak, mashg‘ulot va baholash tizimi ham aynan shu murakkab integratsiyani modellashtirishi lozim.

Tadqiqot Termiz davlat universiteti Sport faoliyati fakulteti bazasida tashkil etildi. Eksperimentda dzyudo ixtisosligi bo‘yicha muntazam shug‘ullanuvchi 20 nafar talabasportchi ishtirok etdi. Ishtirokchilar sport tayyorgarligi darajasi, yoshi va mashg‘ulot tajribasi bo‘yicha nisbatan bir xil guruhlarga ajratildi: nazorat guruhi (NG, n=10) va tajriba guruhi (TG, n=10). Nazorat guruhi amaldagi an’anaviy mashg‘ulot dasturi asosida shug‘ullandi, tajriba guruhida esa koordinatsion-kuch yo‘nalishidagi maxsus mashqlar kompleksi olti oy davomida bosqichma-bosqich qo‘llanildi. Eksperiment mazmuni uch asosiy blokdan iborat bo‘ldi. Birinchi blok nostabil tayanch sharoitida kuchni safarbar qilishga, ikkinchi blok elastik qarshilik ostida koordinatsion harakatlarni bajarishga, uchinchi blok esa texnik usulga kirish va qarshi usul elementlarini cheklangan vaqt ichida bajarishga yo‘naltirildi. Mashqlar yuklama hajmi, murakkablik darajasi va koordinatsion talabga ko‘ra izchil oshirildi. Har bir blokda sportchining xavfsizligi, texnik tozaligi va harakat ritmini saqlashi asosiy nazorat mezoni sifatida belgilandi. Test nomi Baholanadigan

komponent

Boshlang‘ich

mezon Yakuniy talqin Tibbiy to‘p bilan zigzag manyovr

Chaqqonlik va kuch

qarshiligini

birlashtirish

Vaqt soniyada qayd

etildi

Vaqt qisqarishi

koordinatsion-kuch

samaradorligi

oshganini bildiradi 30 soniyalik “Seoinage” testi

Tezkor-kuch drayvi

va texnik aniqlik

Aniq bajarilgan

usullar soni

Takrorlar soni

aniqlik bilan birga

ortsa, integratsiya

ijobiy baholanadi muvozanat platformasi

Vestibulyar

barqarorlik va

tayanchni

boshqarish

Ball ko‘rinishida

baholandi

Ball oshishi

muvozanat

buzilgan vaziyatda

kuchni boshqarish

yaxshilanganini

ko‘rsatadi Kaeshi-vaza vaziyatli testi

Taktik moslashuv

va motor javob

Sherik impulsi

asosida qarshi

harakat

Reaksiya va kuch

yo‘nalishi

muvofiqligi

aniqlanadi

Olti oylik pedagogik tajribadan keyin har ikki guruhda ham ijobiy siljishlar qayd etildi, biroq o‘sish sur’atlari bir xil bo‘lmadi. Nazorat guruhida natijalar asosan umumiy tayyorgarlik hisobiga barqaror, ammo nisbatan past darajada yaxshilandi. Tajriba guruhida esa kuch va chaqqonlikni bir vaqtda talab qiluvchi testlarda sezilarli o‘sish kuzatildi. Bu holat qo‘llanilgan mashqlar mazmuni dzyudo bellashuvining real mikrovaziyatlariga yaqin bo‘lgani bilan izohlanadi. Tibbiy to‘p bilan zigzag manyovr qilish testida nazorat guruhi dastlabki 14,8 soniyadan 14,2 soniyagacha yaxshilandi. Tajriba guruhi esa 14,7 soniyadan 12,9 soniyagacha natija ko‘rsatdi. 30 soniyalik “Seoinage” testida nazorat guruhi 12 martadan 13 martagacha o‘sdi, tajriba guruhida esa ko‘rsatkich 11 martadan 16 martagacha oshdi. Dinamik barqarorlik koeffitsiyenti nazorat guruhida 3,4 balldan 3,8 ballgacha, tajriba guruhida esa 3,3 balldan 4,7 ballgacha yaxshilandi. Matematik-statistik qayta ishlash tajriba guruhidagi asosiy ko‘rsatkichlar o‘zgarishi p<0,05 darajasida ishonchli ekanligini ko‘rsatdi.

Ko‘rsatkich NG dastlab NG yakun TG dastlab TG yakun

Zigzag

manyovr

vaqti, s

14,8 14,2 14,7 12,9

30 soniyada

Seoinage,

marta

12 13 11 16

barqarorlik,

ball

3,4 3,8 3,3 4,7

Olingan natijalar dzyudochilar tayyorgarligida kuch va chaqqonlik integratsiyasi texnik-taktik harakatlar sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi. Tajriba guruhida “Seoinage” ko‘rsatkichining keskin oshishi shuni bildiradiki, sportchilar usulga kirish, tayanchni almashtirish va raqibni muvozanatdan chiqarish bosqichlarini nisbatan uzluksiz bajara boshlagan. Bu yerda oddiy tezlik emas, balki kuch impulsining to‘g‘ri vaqtda chaqqon harakatga ulanib ketishi asosiy omil bo‘lib xizmat qilgan.

Tibbiy to‘p bilan manyovr qilish vaqtining qisqarishi ham muhim diagnostik ahamiyatga ega. Ushbu test sportchidan tananing og‘irlik markazini tez o‘zgartirish, tashqi yukni nazorat qilish va burilish paytida muvozanatni saqlashni talab qiladi. Tajriba guruhida vaqtning 12,2 foizga qisqarishi koordinatsion-kuch mashqlari chaqqonlikning real qarshilik ostidagi ko‘rinishini rivojlantirganini ko‘rsatadi. Bu jarayon dzyudo bellashuvida ushlash uchun kurash va raqibni chalg‘itishdan keyingi hujumlarga yaqin vaziyatni modellashtiradi.

Dinamik barqarorlik koeffitsiyentining 3,3 balldan 4,7 ballgacha oshishi vestibulyar va proprioseptiv nazorat kuchayganini ko‘rsatadi. Dzyudoda sportchi ko‘pincha ideal tayanch sharoitida emas, balki raqibning tortishi, itarishi yoki yonlama bosimi ostida harakat qiladi. Shu bois dinamik muvozanatning yaxshilanishi nafaqat hujum samaradorligini, balki himoya, ukemi va qarshi usullarni bajarish xavfsizligini ham oshiradi.

Tadqiqotning muhim jihati shundaki, baholash mezonlari sportchining faqat jismoniy tayyorgarligini emas, balki harakatning texnik aniqligi va vaziyatga mosligini ham qamrab oldi. Agar mashq faqat maksimal kuch yoki sof tezlikni o‘lchasa, u dzyudochining musobaqa reaktivligini to‘liq aks ettirmaydi. Maxsus sport testlari esa kuch, chaqqonlik, muvozanat va qaror qabul qilishning bir vaqtdagi namoyonini baholash imkonini beradi.

Dzyudochilarda kuch sifatini chaqqonlik bilan integratsiyalash texnik-taktik harakatlar samaradorligini oshirishning muhim pedagogik sharti hisoblanadi. Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, koordinatsion-kuch mashqlari qo‘llanilgan guruhda usulni cheklangan vaqt ichida bajarish, yuk bilan manyovr qilish va dinamik muvozanat ko‘rsatkichlari an’anaviy mashg‘ulot dasturi asosida shug‘ullangan guruhga nisbatan yuqori darajada yaxshilandi.

Kuch va chaqqonlik integratsiyasini baholashda alohida laboratoriya testlaridan tashqari, dzyudo bellashuviga yaqinlashtirilgan maxsus sport testlaridan foydalanish maqsadga muvofiq. Bunday testlar raqib qarshiligi, vaqt tanqisligi, tayanchning o‘zgarishi va texnik aniqlikni bir vaqtda modellashtiradi. Murabbiylik amaliyotida mazkur mezonlar sportchining individual tayyorgarlik profilini aniqlash, mashg‘ulot yuklamalarini korreksiya qilish va musobaqa reaktivligini oshirish uchun qo‘llanishi mumkin.

Tadqiqot natijalari oliy sport ta’limi muassasalari, dzyudo bo‘yicha murabbiylar hamda sportchilarni musobaqaga tayyorlash jarayonida amaliy-metodik asos sifatida foydalanishga tavsiya etiladi. Kelgusida ushbu yondashuvni turli vazn toifalari, jins guruhlari va sport mahorati bosqichlari kesimida kengroq empirik tekshirish maqsadga muvofiqdir.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 5-martdagi PF-5368-son “Jismoniy tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. Toshkent, 2018. 2. International Judo Federation. (2026). IJF Sport and Organisation Rules (SOR). Version 21.01.2026. Lausanne: IJF. 3. Kano, J. (2013). Kodokan Judo: The Essential Guide to Judo by Its Founder. Tokyo: Kodansha International. 4. Franchini, E., & Del Vecchio, F. B. (2013). Olympic Judo: Basic Principles and Training Methods. London: Routledge. 5. Bompa, T. O., & Buzzichelli, C. (2019). Periodization: Theory and Methodology of Training. 6th ed. Champaign: Human Kinetics. 6. Kerimov, F. A. (2004). Sportda ilmiy tadqiqotlar. Toshkent: Zar qalam. 7. Abdullayev, A., & Xonkeldiyev, Sh. (2001). Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. Farg‘ona. 8. Franchini, E., Artioli, G. G., & Brito, C. J. (2013). Judo combat: Time-motion analysis and physiology. International Journal of Performance Analysis in Sport, 13(3), 624-641. 9. Sterkowicz-Przybycien, K., Franchini, E., & Fukuda, D. H. (2017). Sex differences and the effects of modified combat regulations on endurance performance in judo athletes. Journal of Human Kinetics, 58, 123-132. 10. Miarka, B., Branco, B. H. M., Vecchio, F. B. D., Camey, S., & Franchini, E. (2015). Development and validation of a time-motion judo combat model based on the Markov chain. International Journal of Performance Analysis in Sport, 15(1), 315-331.